آخرین سفر شاه: سرنوشت یک متحد آمریکا

آخرین سفر شاه نوشته ویلیام شوکراس (William Shawcross)، روزنامه‌نگار و نویسنده بریتانیایی، یکی از شناخته‌شده‌ترین آثار درباره ماه‌های پایانی زندگی محمدرضا شاه پهلوی، از خروج او از ایران تا درگذشتش در قاهره در سال ۱۳۵۹ (۱۹۸۰) است. این کتاب نخستین بار در سال ۱۹۸۸ با عنوان The Shah's Last Ride: The Fate of an Ally منتشر شد و در ایران با ترجمه عبدالرضا هوشنگ مهدوی با عنوان آخرین سفر شاه: سرنوشت یک متحد آمریکا انتشار یافت.
کتاب از زمان ترک ایران در دی‌ماه ۱۳۵۷ آغاز می‌شود و سرگردانی شاه را در کشورهای مختلف، از جمله مصر، مراکش، باهاما، مکزیک، ایالات متحده و پاناما، تا بازگشت دوباره به مصر روایت می‌کند. شوکراس تنها به شرح زندگی شخصی شاه اکتفا نمی‌کند، بلکه روابط پیچیده میان دولت‌های آمریکا، بریتانیا و دیگر کشورها را نیز بررسی می‌کند و نشان می‌دهد که چگونه پذیرش یا نپذیرفتن شاه به مسئله‌ای مهم در سیاست بین‌الملل تبدیل شد. بیماری سرطان شاه، روند درمان او و تاثیر آن بر تصمیم‌های سیاسی نیز بخش مهمی از کتاب را تشکیل می‌دهد. یکی از نقاط قوت کتاب، اتکای آن به گفت‌وگو با بسیاری از شخصیت‌های درگیر در ماجرا، از اعضای خانواده سلطنتی و پزشکان شاه گرفته تا سیاستمداران آمریکایی، دیپلمات‌ها و مسئولان کشورهای میزبان است. همچنین نویسنده از اسناد، خاطرات و منابع متعدد استفاده کرده و تلاش کرده رویدادها را به‌صورت مستند بازسازی کند. با این حال، کتاب را نباید یک اثر کاملاً بی‌طرف دانست. شوکراس در مجموع نگاهی همدلانه به وضعیت انسانی شاه در دوران تبعید دارد و بیش از آنکه عملکرد حکومت پهلوی را به تفصیل نقد یا دفاع کند، بر انزوای سیاسی، بیماری و رها شدن شاه از سوی متحدان غربی تمرکز می‌کند. به همین دلیل، پژوهشگران با دیدگاه‌های مختلف، برداشت‌های متفاوتی از میزان بی‌طرفی نویسنده داشته‌اند.
از نظر پژوهشی، آخرین سفر شاه یکی از منابع مهم برای مطالعه دوره تبعید محمدرضا شاه و بحران گروگان‌گیری آمریکا و ایران به شمار می‌رود.