بازگشت ده هزار یونانی

کتاب «بازگشت ده هزار یونانی» در واقع ترجمه فارسی اثر مشهور آناباسیس (Anabasis) نوشته گزنفون، تاریخ‌نگار، فیلسوف و سردار یونانی (حدود ۴۳۰ تا ۳۵۴ پیش از میلاد) است. این کتاب از مهم‌ترین آثار کلاسیک یونان باستان و یکی از ارزشمندترین منابع دست اول درباره تاریخ ایران هخامنشی و جنگ‌های آغاز سده چهارم پیش از میلاد به شمار می‌رود.
موضوع کتاب روایت لشکرکشی کوروش کوچک (کوروش جوان)، ساتراپ آسیای صغیر، علیه برادرش اردشیر دوم، شاه هخامنشی، در سال ۴۰۱ پیش از میلاد است. کوروش برای دستیابی به تخت پادشاهی از حدود ده هزار سرباز مزدور یونانی کمک گرفت، اما پس از کشته شدن او در نبرد کوناکسا (کوناکسه)، این سپاه در قلب قلمرو هخامنشی بدون فرمانده و در محاصره دشمن باقی ماند. بخش اصلی کتاب شرح عقب‌نشینی دشوار این سپاه از بین‌النهرین، عبور از کوهستان‌های ارمنستان و رسیدن به سواحل دریای سیاه است؛ سفری که بعدها با عنوان «بازگشت ده هزار نفر» شهرت یافت.
گزنفون خود یکی از افراد این سپاه بود و پس از کشته شدن فرماندهان یونانی، به عنوان یکی از رهبران لشکر انتخاب شد. به همین دلیل، کتاب نه یک روایت افسانه‌ای، بلکه گزارشی از تجربه مستقیم نویسنده است. هرچند روایت او از دیدگاه یک یونانی نوشته شده و طبیعی است که با نگاه ایرانیان آن دوره تفاوت داشته باشد، اما مورخان آن را یکی از مهم‌ترین منابع برای شناخت جغرافیا، اقوام، راه‌های ارتباطی و ساختار نظامی امپراتوری هخامنشی می‌دانند.
این اثر علاوه بر ارزش تاریخی، از نظر ادبی و نظامی نیز اهمیت فراوانی دارد. شیوه رهبری، حفظ روحیه سربازان، تصمیم‌گیری در شرایط بحرانی، تاکتیک‌های نظامی و توصیف سرزمین‌های آسیای صغیر، بین‌النهرین، ارمنستان و بخش‌هایی از ایران، از مهم‌ترین موضوعات کتاب هستند. به همین دلیل، «آناباسیس» قرن‌ها در آموزش تاریخ، ادبیات و علوم نظامی در اروپا مورد استفاده قرار گرفته است.