سفرنامه چین

از سال ۱۳۱۹ تا ۱۳۲۲

اسکن شده از روی نسخه خطی

غیاث الدین نقاش، سفیر بایسنقر میرزا به چین، همان غیاث الدین محمد نقاش تبریزی است که پیش از پیر احمد زرکوب تبریزی، همراه سیدی احمد نقاش و خواجه علی مصور و قوام الدین مجلد تبریزی، حدود اواخر دهه۸۱۰ ه .ق وارد کتابخانه هرات شده و در زمره نقاشان کارگاه هنری بایسنقر میرزا درآمده است. نگارنده در کتاب روضات الجنان حافظ حسین کربلایی به نامی برخورد که قابل ملاحظه بود یعنی غیاث الدین محمد نقاش. حافظ حسین کربلایی در صحبت از مرقد مولانا تاج الدین علی منشاری که در علم قرائت سرآمد روزگار و از عرفای صاحب نام تبریز در سده نهم هجری محسوب میشد، مینویسد که وی «استاد مولانا غیاث الدین محمد نقاش است رحمه الله» (۱۳۸۳،۱/۱۵۹). با اندکی تفحص در احوال مولانا تاج الدین منشاری دریافتیم که در سده نهم هجری یعنی روزگار تیمور و شاهرخ زندگی می کرده و از نظر زمانی معاصر با غیاث الدین نقاش بوده و می توانسته استاد غیاث الدین نقاش دوره بایسنقر باشد . اگر این غیاث الدین محمد نقاش را همان غیاث الدین نقاش دوره بایسنقر بدانیم به شناسایی هویت استاد محمد سیاه قلم بیشتر نزدیک می شویم، چون نام غیاث الدین نقاش، محمد بوده و میتواند با نام استاد محمد سیاه قلم همخوانی بیشتری داشته باشد.

شاید مهم ترین گزارش و اطلاعات درباره غیاث الدین نقاش سفرنامه وی از سفر چین باشد . شاهرخ تیموری در سال۸۲۲ ه¬ .ق برای بار سوم و به منظور گشایش باب مودّت و رونق تجارت با چین هیاتی را بدانجا اعزام کرد. خاقان چین دایمنگ خان از سلسله مینگ بود. این سلسله از سال۱۳۶۷تا۱۶۴۴ در چین سلطنت کردند. دایمنگ خان در سال ۸۱۵ ه .ق یک هیات سیاسی رسمی به هرات گسیل داشت. شاهرخ هم شماری از افراد خود را به سرپرستی شیخ محمد بخشی پیش خاقان فرستاد. بار دوم ایلچیان خاقان چین در سال۸۲۰ ه .ق به هرات رسیدند و مراد از آن باز «فتح باب موافقت و یگانگی» به منظور رفت وآمد رعایا و تجار و ایجاد امنیت راه ها بود (عبدالرزق،۱۳۶۰ه.ق،۲/۴۵۴). در این سفر ایلچیان ختایی تصویر اسبی را که یکی از امرای شاهرخ (امیر سید احمد ترخان) برای خاقان چین فرستاده بود، با خود آوردند که «نقاشان آن¬جا کشیده با دو اختاجی (مهتر اسب) که عنان اسب را از دو طرف گرفته بودند، چنان که نقاشان چابکدست از مثل تصویر آن عاجز بودند» (حافظ¬آبرو، ۱۳۷۲،۲/۶۶۶). شاهرخ اینبار اردشیر تواجی را در راس هیاتی به چین فرستاد. در سفر سوم هیات چین به هرات، شاهرخ فرزندان و حاکمان مناطق مختلف امپراتوری را در این امر مهم مشارکت داد و آنها هر کدام نماینده ای را در هیات سیاسی تعیین کردند. سرپرستی هیات با شادی خواجه و کوکجه بود که شاهرخ آنها را تعیین کرد. از طرف الغ بیک سلطان شاه و محمد بخشی، از طرف سیو رغتمش، ارغداق و ازطرف بایسنقر میرزا، سلطان احمد (به احتمال زیاد سیدی احمد نقاش) و غیاث الدین نقاش که «خالی از زیور هنر نبودند»، انتخاب شدند. علاوه بر اینها در جمع هیات شماری از بازرگانان نیز داخل بودند و هر نماینده ای شمار زیادی از نوکران را در اختیار داشت طوریکه تعداد افراد هیات بالغ بر پانصد تن میشد.
اما چرا غیاث الدین نقاش که نه در زمره سیاستمداران بود و نه در کسوت بازرگانان، بدین کار گمارده شد؟ یک دلیل این انتخاب را ظاهراً باید در هدایای خاقان چین به دربار شاهرخ جست وجو کرد یعنی صورت اسبی که نقاشان چین کشیده بودند. خاقان با این کار خود هنر نقاشان چین را به رخ شاهرخ کشیده بود. از این رو فرزند هنرپرور شاهرخ، بایسنقر میرزا، برای پاسخگویی به او هنرمندی چون غیاث الدین نقاش را برگزید. ازطرف دیگر، غیاث الدین مامور شد «که از آن روزی که از دارالسلطنه هرات بیرون رود تا به روزی که بازآید در هر شهر و ولایت آن چه بیند از چگونگی راه و صنعت ولایت و عمارت و قواعد شهرها و عظمت پادشاهان و طریقه ضبط و سیاست ایشان و عجایب آن بلاد و دیار و اطوار ملوک نامدار روزبه روز به طریق روزنامه ثبت نماید» (حافظ¬آبرو۱۳۷۲،۲/۱۹-۸۱۸، عبدالرزاق،۱۳۶۰ه .ق،۲/۴۷۸).
عامل دیگر انتخاب او، بیطرفی و بی غرضی او در امور سیاسی بود که از معتمدان بایسنقر میرزا به شمار می¬رفت. عامل مهم دیگر، نقاش بودن غیاث الدین بود که می¬توانست در کنار یک گزارش مکتوب، یک گزارش مصور هم از این سفر پرماجرا تهیه بکند و بایسنقر بدین وسیله خواسته به خاقان چین نشان دهد که دیار و دربار او هم خالی از نقاشان زبردست نیست. در اینجاست که این فرضیه قوت میگیرد که غیاث الدین نقاش همان کسی است که در خلال سفر خود به چین تصاویری از دیده ها و شنیده های خود را کشیده و پرداخته که امروزه به نقاشیهای استاد محمد سیاه قلم شهرت دارد. با مقایسه مطالب و اطلاعات سفرنامه مکتوب او با تصاویر و نقاشی های محمد سیاه قلم این فرضیه به مرز اثبات میرسد.

برگرفته از کتابخانه دیجیتال هندوستان