تاریخ هجده ساله آذربایجان - جلد ۲

«تاریخ هجده ساله آذربایجان یا سرنوشت گردان و دلیران» اثر احمد کسروی یکی از مهم‌ترین منابع دست اول درباره رویدادهای ایران و آذربایجان پس از پیروزی انقلاب مشروطه است و ادامه‌ای بر کتاب «تاریخ مشروطه ایران» به شمار می‌رود. این اثر حوادث حدود هجده سال، از سقوط محمدعلی‌شاه تا پایان قیام شیخ محمد خیابانی را روایت می‌کند و به موضوعاتی چون نقش مشروطه‌خواهان تبریز، فعالیت‌های ستارخان و باقرخان، دخالت روسیه تزاری در آذربایجان، پیامدهای جنگ جهانی اول در ایران، آشوب‌های داخلی و قیام شیخ محمد خیابانی می‌پردازد. احمد کسروی که خود اهل تبریز بود، بسیاری از این رویدادها را از نزدیک دیده یا از طریق شاهدان عینی و اسناد معتبر گردآوری کرده است؛ از همین رو، کتاب از ارزش تاریخی بالایی برخوردار است و همچنان یکی از منابع مهم پژوهش درباره تاریخ مشروطه و تحولات آذربایجان محسوب می‌شود.
کسروی در ۱۳۰۲ ش که هجده سال از وقایع مشروطه می گذشت، بر آن شد تا رخدادهای آذربایجان را از بدو جنبش مشروطه به رشته تحریر درآورد؛ یادداشتهایی نیز تهیه کرد که ابتدا در سوریه در مهنامه العرفان تحت عنوان «آذربایجان فی ثمانیه عشرعاماً» به چاپ رسید و از ۱۳۱۳ ش به صورت سلسله مقالاتی در مجله پیمان منتشر شد. از آنجا که رخدادهای آذربایجان از سایر مناطق قابل تفکیک نبود، حوادث و وقایع دیگر کانونهای جنبش مشروطه خواهی چون تهران و گیلان نیز افزوده شد و بدین ترتیب تاریخ مشروطه ایران در سه بخش به چاپ رسید. وقایع پس از انقلاب مشروطه تا پایان قیام شیخ محمد خیابانی نیز در چهار بخش با عنوان تاریخ هیجده ساله آذربایجان منتشر شد.
در کنار ارزش مستند کتاب، باید توجه داشت که کسروی تنها به نقل وقایع بسنده نمی‌کند، بلکه درباره اشخاص و جریان‌های سیاسی نیز قضاوت‌های صریحی ارائه می‌دهد. او از برخی چهره‌های مشروطه‌خواه دفاع می‌کند و در برابر گروه‌ها و شخصیت‌هایی که از نظرش به مشروطه آسیب رسانده‌اند، موضعی انتقادی و گاه تند دارد. به همین دلیل، پژوهشگران مطالعه این اثر را در کنار دیگر منابع تاریخی و اسناد دوره توصیه می‌کنند تا تصویری جامع‌تر از وقایع به دست آید.
از ویژگی‌های برجسته این کتاب، نثر روان، زنده و روایت‌گونه احمد کسروی است. او تلاش کرده تا حد امکان از واژه‌های فارسی بهره بگیرد و رویدادهای تاریخی را با بیانی روشن و جذاب روایت کند. همین ویژگی باعث شده است که «تاریخ هجده ساله آذربایجان» علاوه بر ارزش پژوهشی، برای علاقه‌مندان به تاریخ معاصر ایران نیز اثری خواندنی و ماندگار باشد.