آذربایجان و اران (آلبانیای قفقاز)

کتاب «آذربایجان و اران (آلبانیای قفقاز)» نوشته عنایت‌الله رضا از شناخته‌شده‌ترین آثار پژوهشی درباره تاریخ و جغرافیای تاریخی قفقاز و آذربایجان است. این کتاب نخستین بار در سال ۱۳۶۰ منتشر شد و در چاپ‌های بعدی، نویسنده مطالب تازه، اسناد، نقشه‌ها و تصاویر تاریخی را به آن افزود.
موضوع اصلی کتاب بررسی پیشینه تاریخی سرزمینی است که امروزه «جمهوری آذربایجان» نام دارد. نویسنده با استناد به منابع تاریخی، جغرافیایی و متون کهن فارسی، عربی، یونانی و ارمنی استدلال می‌کند که تا پیش از سال ۱۹۱۸ میلادی، این منطقه در منابع تاریخی عمدتاً با نام‌های اَران (آلبانیای قفقاز)، شروان، مغان و بخش‌هایی از قفقاز شناخته می‌شد و نام «آذربایجان» به سرزمین جنوب رود ارس، یعنی آذربایجان ایران، اطلاق می‌شد. از دیدگاه عنایت‌الله رضا، انتخاب نام «آذربایجان» برای دولت تازه‌تاسیس شمال ارس توسط حزب مساوات در سال ۱۹۱۸، تصمیمی سیاسی بود که بعدها زمینه‌ساز برخی مناقشات تاریخی و هویتی شد. کتاب در فصل‌های مختلف به ریشه‌شناسی نام آذربایجان، تاریخ اران و آلبانیای قفقاز، اقوام ساکن منطقه، تحولات سیاسی قفقاز، روابط تاریخی ایران با این سرزمین، قراردادهای گلستان و ترکمانچای، و نیز نقد برخی دیدگاه‌های پان‌ترکیستی درباره تاریخ آذربایجان می‌پردازد. نویسنده برای دفاع از دیدگاه خود به آثار مورخانی مانند احمد کسروی، جغرافی‌دانان اسلامی و منابع کلاسیک استناد می‌کند و تلاش دارد میان مفهوم تاریخی «آذربایجان» و سرزمین‌های شمال رود ارس تمایز قائل شود. این اثر از نظر پژوهشی در ایران اهمیت زیادی یافته و بارها تجدید چاپ شده است، اما در عین حال از کتاب‌های بحث‌برانگیز حوزه تاریخ قفقاز نیز به شمار می‌رود. بسیاری از پژوهشگران ایرانی آن را اثری مستند و ارزشمند می‌دانند، در حالی که شماری از پژوهشگران جمهوری آذربایجان یا برخی تاریخ‌نگاران دیگر با بخشی از نتیجه‌گیری‌ها و تفسیرهای نویسنده موافق نیستند.