دیوان قصاید و غزلیات فارسی و عربی ادیب پیشاوری

دیوان ادیب پیشاوری مشتمل بر حدود ۴۲۰۰ بیت فارسی و ۳۷۰ بیت عربی است.

۱- ساختار و قالب‌های شعری دیوان:
- غلبه قصاید بلند: طبع ادیب پیشاوری بیش از هر چیز به قصیده‌سرایی مایل بود. قصاید او بسیار استوار و بلند هستند؛ به طوری که برخی از آن‌ها از ۲۰۰ تا حتی ۴۰۰ بیت فراتر می‌روند که نشان‌دهنده تسلط تام او بر واژگان است.
- غزلیات تلفیقی: غزلیات او آمیزه‌ای از شور، حال و اشتیاق غزلیات مولانا همراه با زبان فخیم و استوار خاقانی شروانی است.
- اشعار عربی: اشعار عربی او مبیّن تبحر و تسلط کامل وی بر زبان، لغت و بلاغت عرب است که پا‌به‌پای اشعار فارسی‌اش از صلابت برخوردار است.

۲. ویژگی‌های زبانی و سبک‌شناسی
- پیروی از سبک خراسانی: برخلاف بیشتر شاعران عصر مشروطه که به زبان ساده و عامه‌فهم روی آورده بودند، ادیب به شیوه استادان قدیم قرون پنجم و ششم (سبک خراسانی) شعر می‌سرود.
- زبان دشوار و فخیم: لغات و ترکیبات به کار رفته در اشعار او کهن، استوار و گاه پیچیده هستند، به گونه‌ای که خواننده معمولی برای درک دقیق آن‌ها نیاز به کتاب لغت دارد. او در اشعارش توجه ویژه‌ای به لغات شاهنامه‌ای و اساطیر ایران داشت.
- تاثیرپذیری از بزرگان: او در قصیده‌سرایی به شدت تحت تاثیر خاقانی، ناصرخسرو و سنایی بود. برای نمونه، او استقبال‌های موفقی از قصاید خاقانی (مانند ایوان مداین) داشته است.

۳. درون‌مایه و محتوای فکری
- روح حکمت و منطق: بنیان کلام ادیب بر استدلال، منطق و فلسفه استوار است. او چون خود حکیم و فیلسوف بود، مفاهیم عمیق برهانی را در تاروپود تشبیهات و استعاره‌های شعری‌اش می‌گنجاند.
- بینش سیاسی و استعمارستیزی: هرچند زبان او کلاسیک بود، اما محتوای اشعارش کاملاً به روز و اجتماعی بود. او با شعر خود به نقد سیاست‌های استعماری بریتانیا و روس می‌پرداخت و از آزادی‌خواهی و آگاهی مردم دفاع می‌کرد.به دلیل همین پیچیدگی‌های لفظی و غنای محتوایی، علی عبدالرسولی در زمان جمع‌آوری دیوان، حواشی و تعلیقات ارزشمندی برای فهم بهتر ابیات به آن افزوده است.