تاریخ بصره

کتاب «تاریخ بصره» اثر آقا میرزا حسن‌خان بدیع (نصرت الوزاره) از منابع ارزشمند فارسی درباره تاریخ و اوضاع شهر بصره در اواخر دوره عثمانی و اوایل قرن بیستم است. نویسنده سال‌های زیادی از زندگی خود را در بصره گذراند و به دلیل فعالیت‌های سیاسی، فرهنگی و دیپلماتیک، از نزدیک با جامعه و ساختار این شهر آشنا بود.
حسن‌خان بدیع (۱۲۵۱–۱۳۱۶ش) شاعر، روزنامه‌نگار، نویسنده و دیپلمات ایرانی بود که در کاظمین زاده شد و در بصره رشد کرد. او بعدها کنسول ایران در چند شهر از جمله بصره و بغداد شد و علاوه بر آثار ادبی، کتاب «تاریخ بصره» را نیز تالیف کرد.
این کتاب تنها یک تاریخ سیاسی ساده نیست؛ بلکه نویسنده کوشیده تصویری جامع از بصره ارائه دهد. او درباره پیدایش شهر، تاریخ آن در دوره‌های مختلف اسلامی، جغرافیای طبیعی منطقه، رودها و نخلستان‌ها، عشایر، محله‌ها، مساجد، آرامگاه‌ها، شخصیت‌های علمی و فرهنگی و همچنین وضعیت اقتصادی و بازرگانی بصره سخن گفته است. بخش قابل توجهی از کتاب نیز به نخلستان‌ها و انواع خرمای بصره اختصاص دارد که نشان‌دهنده اهمیت اقتصادی این محصول در آن دوره است. از دیدگاه پژوهشگران، ارزش اصلی «تاریخ بصره» در این است که نویسنده نه‌تنها به منابع تاریخی مراجعه کرده، بلکه بسیاری از مطالب را بر پایه مشاهدات شخصی و تجربه مستقیم خود نوشته است. به همین دلیل کتاب برای مطالعه تاریخ اجتماعی و فرهنگی بصره در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم اهمیت ویژه‌ای دارد.