ترکان ایران و ایران ترکان

ماوراءالنهر و خراسان از اسلام تا حمله مغول

کتاب «ترکان ایران و ایران ترکان: ماوراءالنهر و خراسان از اسلام تا حمله مغول» نوشته عباس جوادی پژوهشی تاریخی درباره روابط، تعاملات و دگرگونی‌های میان ایرانیان و ترکان در فاصله زمانی فتح ایران به دست مسلمانان تا یورش مغول است. این کتاب نخستین بخش از پروژه پژوهشی نویسنده درباره تاریخ مناسبات ایرانیان و ترکان به شمار می‌رود و تمرکز اصلی آن بر منطقه ماوراءالنهر و خراسان، یعنی دو کانون مهم شکل‌گیری دولت‌های ایرانی و ترک‌تبار در سده‌های نخست اسلامی، است.
نویسنده کتاب را با ترسیم وضعیت جغرافیایی، قومی و زبانی ایران و آسیای مرکزی در پایان دوره ساسانی آغاز می‌کند و سپس روند ورود اسلام، گسترش نفوذ خلافت، پیدایش حکومت‌های محلی و نقش روزافزون اقوام ترک در ساختار سیاسی و نظامی منطقه را بررسی می‌کند. در ادامه، به دولت‌هایی مانند سامانیان، غزنویان، قراخانیان و سلجوقیان پرداخته می‌شود و چگونگی تحول مناسبات میان جمعیت‌های ایرانی‌زبان و ترک‌زبان تا آستانه حمله مغول مورد بحث قرار می‌گیرد.
یکی از محورهای اصلی کتاب این است که روابط ایرانیان و ترکان را صرفاً در قالب جنگ یا تقابل قومی تفسیر نمی‌کند، بلکه بر فرآیندهای همزیستی، همگرایی و آمیختگی فرهنگی، زبانی و اجتماعی تاکید دارد. عباس جوادی استدلال می‌کند که مهاجرت و استقرار قبایل ترک در ایران و سرزمین‌های پیرامون، در کنار پذیرش عناصر فرهنگی و اداری ایران، به شکل‌گیری جامعه‌ای انجامید که بعدها بسیاری از دولت‌های ترک‌زبان ایران نیز خود را در سنت سیاسی و فرهنگی ایران تعریف کردند. این نگاه، چارچوب اصلی تحلیل کتاب را تشکیل می‌دهد.