انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران

کتاب «انقراض سلسله صفویه و ایام استیلای افاغنه در ایران» ترجمه فارسی کتاب مشهور The Fall of the Safavi Dynasty and the Afghan Occupation of Persia اثر لارنس لاکهارت است. این کتاب نخستین بار در سال ۱۹۵۸ توسط انتشارات دانشگاه کمبریج منتشر شد و هنوز هم یکی از مهم‌ترین آثار پژوهشی درباره سقوط دولت صفوی و اشغال ایران به دست افغان‌های غلزایی به شمار می‌رود.
لارنس لاکهارت (۱۹۷۵-۱۸۹۰) ایران‌شناس و مورخ بریتانیایی بود که هرچند سمت دانشگاهی دائمی نداشت، اما آثارش درباره تاریخ ایران، به‌ویژه دوره صفوی و افشاریه، از منابع مرجع محسوب می‌شوند. دانشنامه ایرانیکا کتاب «انقراض سلسله صفویه» و اثر دیگر او «نادرشاه» را از مهم‌ترین پژوهش‌های او معرفی می‌کند.
موضوع کتاب بررسی رویدادهای سال‌های پایانی حکومت صفوی، از اواخر سلطنت شاه سلیمان تا سقوط اصفهان در سال ۱۷۲۲ میلادی و پیامدهای آن است. لاکهارت تنها به روایت جنگ‌ها اکتفا نمی‌کند، بلکه عوامل داخلی و خارجی ضعف دولت صفوی را نیز بررسی می‌کند؛ از جمله ساختار اداری، وضعیت ارتش، مشکلات مالی، سیاست‌های شاه سلطان حسین، اختلافات درباری، نقش قبایل افغان، و همچنین دخالت و رقابت دولت‌های عثمانی و روسیه در ایران. او سپس حوادث اشغال ایران توسط افغان‌ها، حکومت محمود افغان و اشرف افغان و زمینه‌های ظهور نادر را دنبال می‌کند.
یکی از ویژگی‌های مهم این کتاب، استفاده گسترده از منابع دست اول است. لاکهارت علاوه بر منابع فارسی، از گزارش‌های اروپایی، اسناد کمپانی‌های هند شرقی انگلیس و هلند، اسناد روسی، سفرنامه‌ها و مکاتبات دیپلماتیک بهره برده است. کتاب همچنین دارای کتابنامه مفصل و ارجاعات فراوان است که آن را به اثری پژوهشی تبدیل کرده است، نه صرفاً یک روایت تاریخی. البته این کتاب نیز مانند بسیاری از آثار کلاسیک ایران‌شناسی، از نقدهای پژوهشگران بعدی مصون نمانده است. برخی مورخان، از جمله مارتین دیکسن، برخی برداشت‌های تحلیلی لاکهارت را نقد کرده‌اند، هرچند در عین حال ارزش او را در گردآوری و استفاده از منابع متعدد و معرفی اسناد کمتر شناخته‌شده تایید کرده‌اند. امروزه نیز این اثر همچنان در پژوهش‌های مربوط به اواخر دوره صفوی به‌عنوان یکی از منابع اصلی مورد استناد قرار می‌گیرد، هرچند پژوهش‌های جدیدتر در کنار آن برای تکمیل تصویر تاریخی استفاده می‌شوند.