صیاد سایه ها

«صیاد سایه‌ها» از کتاب‌های مهم و در عین حال کمتر شناخته‌شده عباس میلانی است و برخلاف آثاری مثل معمای هویدا و شاه، اساساً کتابی درباره یک شخصیت سیاسی یا یک دوره تاریخی نیست، بلکه بیشتر اثری در حوزه نقد ادبی، تاریخ اندیشه و بررسی مسئله تجدد در ایران است. این کتاب نخستین بار در سال ۲۰۰۵ میلادی منتشر شد.
میلانی خودِ صیاد سایه‌ها را در کنار تجدد و تجددستیزی در ایران و کتاب انگلیسی Lost Wisdom بخشی از تلاش خود برای بازخوانی تجربه تجدد در ایران می‌داند. نکته مهم این است که با یک مجموعه مقاله پراکنده و صرفاً ادبی مواجه نیستیم. میلانی در این کتاب سراغ شماری از متفکران، نویسندگان و متون مهم فارسی می‌رود و تلاش می‌کند از خلال آنها نسبت ایرانیان با مفاهیمی مانند تجدد، سنت، عقلانیت، آزادی، فردیت و جهان مدرن را بررسی کند. در واقع پرسش پنهان بسیاری از نوشته‌های کتاب این است که آیا می‌توان میان میراث فکری ایران و جهان مدرن گفت‌وگویی واقعی برقرار کرد، بدون اینکه یا گرفتار شیفتگی نسبت به غرب شویم یا در ستایش نوستالژیک سنت متوقف بمانیم.
در کتاب به مقالاتی درباره ابراهیم گلستان و علی شریعتی اشاره شده است. این انتخاب‌ها اتفاقی نیست. گلستان برای میلانی نمونه جالبی از روشنفکری ایرانی است که هم با فرهنگ غربی و مدرنیته در تماس است و هم نسبت بسیار پیچیده‌ای با سنت، سیاست و هویت ایرانی دارد. از این منظر، بررسی گلستان برای میلانی فقط بررسی زندگی یا آثار یک نویسنده نیست؛ بلکه راهی برای فهم بخشی از تجربه روشنفکری ایران در قرن بیستم است.
عنوان کتاب هم بسیار معنادار است. «صیاد سایه‌ها» را می‌توان استعاره‌ای از انسانی دانست که به دنبال چیزی می‌رود که واقعیتش را به‌درستی نشناخته است؛ یعنی به جای مواجهه مستقیم با واقعیت، گرفتار تصویرها، بازتاب‌ها و برداشت‌های ذهنی از آن می‌شود. این تعبیر با پروژه فکری میلانی در این کتاب ارتباط دارد: او می‌خواهد به جای پذیرفتن تصویرهای تثبیت‌شده درباره «سنت ایرانی»، «غرب»، «روشنفکر»، «تجدد» و حتی «هویت ایرانی»، آنها را دوباره بررسی کند. از این جهت، صیاد سایه‌ها را می‌توان تا حدی مکمل «تجدد و تجددستیزی در ایران» دانست. خود میلانی نیز این دو کتاب را در کنار یکدیگر قرار داده است. او معتقد است مسئله تجدد یکی از مهم‌ترین مسائل تاریخ معاصر ایران است و در این مسیر باید هم سنت ایرانی را نقادانه بازخوانی کرد و هم دستاوردهای تجدد غربی را شناخت؛ نه اینکه یکی را مطلقاً بپذیریم و دیگری را مطلقاً رد کنیم.