سیر حکمت در اروپا - جلد ۱

از زمان باستان تا مائه هفدهم
به ضمیمه رساله « گفتار در روش راه بردن عقل» اثر رنه دکارت

«سیر حکمت در اروپا» یکی از مهم‌ترین آثار محمدعلی فروغی و از آثار تاثیرگذار در معرفی تاریخ فلسفه غرب به زبان فارسی است. شکل‌گیری کتاب از ترجمه «گفتار در روش» رنه دکارت آغاز شد؛ فروغی در جریان کار متوجه شد که این ترجمه بدون آشنایی خواننده با زمینه تاریخی فلسفه اروپا چندان قابل استفاده نیست، بنابراین مقدمه‌ای درباره تحول اندیشه فلسفی از دوران باستان تا دکارت نوشت. همین مقدمه بعدها گسترش پیدا کرد و به جلد نخست «سیر حکمت در اروپا» تبدیل شد. خود فروغی در دیباچه چاپ دوم توضیح می‌دهد که پس از استقبال از این مقدمه، تصمیم گرفت تاریخ فلسفه اروپا را تا دوره‌های جدیدتر دنبال کند. این اثر در نهایت در سه جلد شکل گرفت.
جلد نخست از فلسفه یونان باستان و متفکران پیش از سقراط آغاز می‌کند و تا دکارت و سده هفدهم پیش می‌آید؛ جلد دوم به فلسفه سده‌های هفدهم و هجدهم می‌پردازد و جلد سوم جریان‌های فلسفی از آغاز سده نوزدهم تا دوره معاصر فروغی را دنبال می‌کند. در کنار جلد نخست نیز ترجمه «گفتار در روش راه بردن عقل» دکارت قرار گرفته است. از نظر تاریخ انتشار، جلد نخست در ۱۳۱۰ شمسی منتشر شد و جلدهای دوم و سوم به‌ترتیب در ۱۳۱۸ و ۱۳۲۰ به چاپ رسیدند. بنابراین «سیر حکمت در اروپا» از ابتدا یک کتاب سه‌جلدی کامل نبوده، بلکه در فاصله‌ای حدود یک دهه تکمیل شده است.
اهمیت کتاب فقط در محتوای فلسفی آن نیست؛ فروغی در زمانی این اثر را نوشت که منابع فارسی برای آشنایی منظم و نسبتاً جامع با فلسفه جدید اروپا بسیار محدود بود. او برای خواننده فارسی‌زبان، زنجیره‌ای از اندیشه‌ها و فیلسوفان را از فلسفه یونان تا فلسفه جدید ترسیم کرد و به این ترتیب واژگان و شیوه بیان بسیاری از مباحث فلسفی جدید را وارد نثر فارسی کرد. به همین دلیل «سیر حکمت در اروپا» را معمولاً یکی از آثار مهم در تاریخ ورود و تثبیت فلسفه جدید غرب در فضای فکری ایران می‌دانند. البته از دیدگاه امروز، نباید آن را یک تاریخ فلسفه کاملاً بی‌طرف و مطابق معیارهای دانشگاهی معاصر تصور کرد؛ کتاب محصول دانش، منابع و فضای فکری زمان فروغی است و ارزش آن تا حد زیادی در کنار گذاشتنِ این محدودیت‌ها و بررسی تاریخیِ شیوه مواجهه روشنفکران ایرانی با فلسفه غرب آشکار می‌شود.
یکی از ویژگی‌های جالب اثر این است که فروغی صرفاً فهرستی از فیلسوفان ارائه نمی‌کند، بلکه تلاش می‌کند روند تحول اندیشه را نشان دهد؛ از فلسفه طبیعی پیشاسقراطیان و سقراط و افلاطون و ارسطو، تا فلسفه مسیحی و اسکولاستیک، رنسانس، دکارت و سپس جریان‌های فلسفی دوران جدید. به همین دلیل کتاب را می‌توان هم یک تاریخ فلسفه و هم سندی مهم برای شناخت تاریخ تفکر مدرن در ایران دانست.