جهاد دفاعی و جنگ صلیبی ایران و روسیه تزاری

کتاب «جهاد دفاعی و جنگ صلیبی ایران و روس تزاری» نوشته علی ابوالحسنی، مشهور به منذر، به یکی از مهم‌ترین و سرنوشت‌سازترین رویارویی‌های تاریخ ایران در دوره قاجار می‌پردازد؛ جنگ‌هایی که میان ایران و امپراتوری روسیه در اوایل قرن نوزدهم میلادی رخ دادند و پیامدهای سیاسی و سرزمینی عمیقی برای ایران به همراه داشتند. این اثر که از سوی انتشارات دارالحسین منتشر شده، موضوع جنگ‌های ایران و روسیه را از زاویه نقش دین، مفهوم جهاد دفاعی و جایگاه علما در مواجهه با قدرت‌های خارجی بررسی می‌کند. از این منظر، کتاب تنها به شرح یک سلسله نبرد نظامی محدود نمی‌شود، بلکه به مسئله پیوند میان اعتقادات دینی، دفاع از سرزمین و کنش سیاسی در یکی از دوره‌های حساس تاریخ ایران توجه دارد.
جنگ‌های ایران و روسیه در دو مرحله اصلی، از سال ۱۸۰۴ تا ۱۸۱۳ و از سال ۱۸۲۶ تا ۱۸۲۸ میلادی، رخ دادند. این رویارویی‌ها در شرایطی شکل گرفتند که روسیه تزاری در پی گسترش نفوذ و قلمرو خود در قفقاز بود و حکومت قاجار برای حفظ سرزمین‌های شمالی ایران با چالشی جدی روبه‌رو شد. شکست‌های نظامی ایران به انعقاد عهدنامه‌های گلستان و ترکمانچای انجامید؛ قراردادهایی که به واگذاری بخش‌های گسترده‌ای از قلمرو ایران در قفقاز و تغییر مناسبات سیاسی منطقه منجر شدند. این حوادث، افزون بر پیامدهای سرزمینی، ضعف‌های نظامی و اداری حکومت قاجار و دشواری‌های ایران در مقابله با قدرت‌های توسعه‌طلب آن زمان را آشکار کردند.
یکی از ابعاد مهم این جنگ‌ها، نقش علمای شیعه در حمایت از مقاومت در برابر روسیه بود. در جریان این رویارویی‌ها، شماری از روحانیان و مجتهدان با استناد به مبانی فقهی جهاد، مقابله با نیروهای مهاجم را وظیفه‌ای دینی دانستند و در بسیج نیروها و مشروعیت‌بخشی به جنگ نقش ایفا کردند. در این میان، آیت‌الله سید محمد مجاهد از چهره‌های مهم مرتبط با بسیج دینی در جنگ دوم ایران و روسیه به شمار می‌رود. بررسی این نقش، زمینه‌ای برای فهم رابطه میان مرجعیت دینی، قدرت سیاسی و دفاع نظامی در ایران قاجاری فراهم می‌کند. عنوان کتاب نیز بر همین جنبه تاکید دارد و خواننده را به بررسی مفهوم «جهاد دفاعی» در بستر یک رویارویی تاریخی واقعی دعوت می‌کند.
تعبیر «جنگ صلیبی» در عنوان اثر، وجه دیگری از رویکرد نویسنده را آشکار می‌سازد. ابوالحسنی می‌کوشد رویارویی ایران و روسیه تزاری را در چارچوبی فراتر از رقابت نظامی و سیاسی میان دو دولت قرار دهد و به ابعاد دینی و تمدنی آن توجه کند. بااین‌حال، برای درک دقیق این تعبیر باید میان واقعیت‌های تاریخی جنگ، انگیزه‌های سیاسی و سرزمینی امپراتوری روسیه و تفسیر دینی نویسنده تمایز گذاشت. روسیه تزاری در این دوره اهداف توسعه‌طلبانه و راهبردی مشخصی در قفقاز داشت و تحلیل جنگ‌ها بدون توجه به این عوامل، تصویری ناقص از رویدادها ارائه می‌دهد. از سوی دیگر، مطالعه واکنش علمای شیعه و استدلال‌های فقهی آنان نشان می‌دهد که دفاع از سرزمین در آن زمان چگونه می‌توانست با مفاهیم دینی و مسئولیت اجتماعی پیوند بخورد.