مسافرت به ایران دوران فتحعلی شاه قاجار - ۱۸۱۷ میلادی

«مسافرت به ایران دوران فتحعلی شاه قاجار - ۱۸۱۷ میلادی» نوشته موریس دوکوتزبوئه (Moritz von Kotzebue)، دیپلمات و جهانگرد آلمانی‌تبارِ وابسته به امپراتوری روسیه، از سفرنامه‌های مهم اروپایی درباره ایران در اوایل دوره قاجار است. نویسنده در سال ۱۸۱۷ میلادی، به‌عنوان عضو هیئت اعزامی سفیر روسیه به دربار فتحعلی‌شاه قاجار، وارد ایران شد و مشاهدات خود را از مسیر سفر، شهرها، دربار، آداب و رسوم، اوضاع اجتماعی، اقتصادی و سیاسی کشور به ثبت رساند. این اثر از آن جهت اهمیت دارد که تصویری نسبتاً نزدیک به زمان رویدادها از ایران پس از جنگ‌های ایران و روس و در مقطع حساسی از روابط دو کشور ارائه می‌دهد. اصل کتاب به زبان آلمانی با عنوان Reise nach Persien mit der russisch-kaiserlichen Gesandtschaft im Jahre ۱۸۱۷ منتشر شد و اندکی بعد ترجمه انگلیسی آن نیز با عنوان Narrative of a Journey into Persia, in the Suite of the Imperial Russian Embassy, in the Year ۱۸۱۷ انتشار یافت. ترجمه فارسی این اثر را محمود هدایت انجام داده و نخستین بار در سال ۱۳۴۸ توسط انتشارات امیرکبیر با عنوان «مسافرت به ایران: به‌معیت سفیر کبیر روسیه در سال ۱۸۱۷» منتشر شد. بعدها چاپ دیگری با عنوان «مسافرت به ایران: دوران فتحعلی‌شاه، ۱۸۱۷ میلادی» نیز توسط انتشارات جاویدان انتشار یافت. مطالب کتاب صرفاً به شرح مسیر سفر محدود نیست، بلکه شامل توصیف تشریفات دربار قاجار، دیدار با رجال سیاسی، وضعیت شهرهایی که نویسنده از آن‌ها عبور کرده، ویژگی‌های معماری، پوشاک، شیوه زندگی مردم، راه‌های ارتباطی، تجارت و مناسبات ایران و روسیه نیز می‌شود. با این حال، مانند دیگر سفرنامه‌های اروپایی سده نوزدهم، بخشی از داوری‌های نویسنده متاثر از نگاه یک ناظر خارجی و فضای سیاسی زمانه اوست؛ بنابراین پژوهشگران معمولاً این اثر را در کنار دیگر سفرنامه‌ها و منابع تاریخی همان دوره مطالعه و ارزیابی می‌کنند، نه به‌عنوان تنها مرجع درباره ایران عصر فتحعلی‌شاه.