پیش به سوی شرق - جلد ۲

ایران در سیاست شرقی آلمان در جنگ جهانی اول

در اثر دو جلدی حاضر، فعل و انفعالات جنگ جهانی اول و نقش ایران در سیاست شرقی آلمان در این جنگ، همچنین تاثیر آن بر ملت و دولت ایران بررسی شده است.
با وجودی که تا به حال درباره حوادث جنگ جهانی اول، علل آغاز جنگ و نیز سیر عملیات نظامی آن بررسیهای فراوانی صورت گرفته است، صرف نظر از ارزشهای گوناگون این بررسیها باید گفت که هنوز در این امر نواقصی به چشم می خورد که علت آن را باید در دو عامل جست وجو کرد. اولین آنها بها دادن به وقایع خود جنگ و بها ندادن به دیپلماسی و اعمال سیاستهایی است که موجب آن وقایع گردیدند و این خود پیوسته به منزله یک تفکر ریشه دار بر این تحقیقات سایه افکنده است.
دوم، عدم توجه کافی به مسایل عمومی تاریخی و کوشش جهت یافتن مقصر اصلی شروع جنگ است که نتیجه انتشار اسناد جنگ در سالهای ۱۵ - ۱۹۱۴ (به غیر از اسناد آمریکایی ها) بود.
این پرسشها در جنگ جهانی اول موقتاً در بوته اجمال باقی ماندند، تا این که شکست مجدد آلمان در جنگ جهانی دوم و ضبط اسناد وزارت خارجه آلمان توسط متفقین، سبب شد که مجدداً تحقیقات و بررسی های مربوط به جنگ جهانی اول از سر گرفته شود. منتهی این بار قضیه از بعد سیاسی مطرح شد و اسناد ضبط شده آلمانیها چنان مواد خامی در اختیار محققین آلمانی قرار داده اند و می دهند که می توان گفت بررسی تمام آنها ده ها سال به طول می انجامد. امید می رود دیگر دولت هایی که در جنگ شرکت داشتند با در اختیار نهادن بایگانیهای خود، محققان را در بررسی زمینه گسترده بعد سیاسی جنگ جهانی اوّل یاری دهند تا به بررسی های فوق که از روی منابع آلمانی به تازگی شروع شده است، سرعت دهند و به آن غنای بیشتری بخشند.
کتاب حاضر تنها به قسمت خاصی از سیاست خارجی آلمان در جنگ جهانی اول توجه دارد که همانا کوشش آلمان جهت دست یابی به ایران است. می دانیم که این کوشش جزیی از سیاست شرقی آلمان بوده و دنباله سیاست برپایی یک شورش همگانی در جهان اسلام از قفقاز گرفته تا هندوستان است و چون تا به حال آگاهیهایی از آن عملیات ماجراجویانه تنها به صورتی ناهم آهنگ و پراکنده وجود داشت، بسیار ضروری است که آن فعالیتها و عملیات از ریشه مورد ارزیابی قرار بگیرند، ارتباط سیاسی و نظامی عملیات نشان داده شود و بالاخره منشا و علل آن فعالیت ها مورد بررسی قرار گیرد و عدم هم آهنگی میان تجسّمات واهی و واقعیات موجود در آن کوششها دقیقاً ردیابی گردد.