خط و تحول آن در شرق باستان و ترجمه نبشته های میخی و پهلوی مکشوفه

کتاب خط و تحول آن در شرق باستان و ترجمه نبشته‌های میخی و پهلوی مکشوفه نوشته علی سامی از آثار پژوهشی و آموزشی در حوزه تاریخ خط و باستان‌شناسی ایران است. این کتاب نخستین بار در حدود سال ۱۳۲۹ خورشیدی (۱۹۵۱ میلادی) منتشر شده و در آن به بررسی تطور خط در تمدن‌های شرق باستان، به‌ویژه ایران و بین‌النهرین، پرداخته می‌شود.
محتوای کتاب به‌طور کلی دو محور اصلی دارد: نخست، شرح تاریخی و تطبیقی تحول نظام‌های نوشتاری در شرق باستان؛ از جمله خط میخی که در تمدن‌های ایلامی، اکدی و هخامنشی به کار می‌رفته، و دوم، ارائه و ترجمه نمونه‌هایی از کتیبه‌ها و نوشته‌های میخی و پهلوی کشف‌شده. نویسنده تلاش کرده است این متون را به زبان فارسی قابل فهم برای مخاطب عمومی و پژوهشگر تبدیل کند و در کنار آن توضیحاتی درباره ساختار خط‌ها و شیوه خوانش آن‌ها ارائه دهد.
اهمیت این کتاب بیشتر از آن جهت است که در دوره‌ای نوشته شده که هنوز بخش بزرگی از مطالعات باستان‌نویسی در ایران در حال شکل‌گیری بود، بنابراین اثر علی سامی را می‌توان یکی از تلاش‌های اولیه برای بومی‌سازی دانش خوانش کتیبه‌های باستانی و معرفی خطوط کهن ایران دانست. کتاب همچنین برای علاقه‌مندان به تاریخ هخامنشی، ساسانی و زبان‌های باستانی ایران (مانند فارسی باستان و پهلوی) جنبه آموزشی دارد.