زادالمسافر

شرح لغات و اصطلاحات: اسماعیل عمادی حائری
به تحقیق: محمد عمادی حائری

زاد المسافرین، در زمره متون منثور کهن فارسی است و به جهت روزگار تالیف و روش نگارش، از دیرباز مورد توجه سبک شناسان نثر فارسی بوده است. زادالمسافرین سرشار از واژه‌های نادر و کهن فارسی است و افزون بر آن، برابر نهاده‌های فارسی ارزشمندی برای اصطلاحات فلسفی عربی در آن آمده که سخت در خور توجه است.
زادالمسافرین به سبب محتوای کلامی فلسفی و زبان ویژه و کهن، متنی آسان نیست. همین موضوع موجب شده که دست نوشته‌های بر جای مانده از آن، آکنده از اغلاط و تصحیفات باشد، جدای از آن که نسخه‌های اصیل و کهن آن بس اندک است.
نسخه شماره ۴۹۱۱ در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران. این نسخه کهن‌ترین دست نوشت زاد المسافر است که تاکنون شناسایی گردیده و شیوه نگارش آن کهنه می‌نماید؛ ولی از آنجا که انجام آن افتاده است، تاریخ کتابت و کاتب آن دانسته نیست. فهرست‌گر نسخه- استاد فقید محمّد تقی دانش پژوه- آن را از قرن ۹ و ۱۰ دانسته است.
پس از نسخه‌ای که شرح آن گذشت، دو دست‌نوشت بی‌تاریخ دیگر قدیم‌ترین نسخه‌های بازمانده از زاد المسافراند که نسبت به دیگر نسخ از صحّت و اصالت بیشتری برخوردارند:
نسخه شماره ۷۹. d. ۲۶۶۹ در کتابخانه بادلیان دانشگاه آکسفورد (تاریخ کتابت: قرن ۱۰- ۱۱).
نسخه شماره ۲۱۶ در کتابخانه مدرسه شاهی کمبریج (تاریخ کتابت: قرن ۱۱- ۱۲).
سید محمد عمادی حائری، پس از نسخه شناسی تطبیقی زادالمسافرین و برگزیدن کهن‌ترین، اصیل‌ترین و صحیح‌ترین نسخه‌ها، با تامل در مفاهیم کلامی فلسفی اسماعیلی از سویی و دقت‌های واژه‌پژوهانه و سبک شناسانه از دیگر سو، به تصحیح انتقادی این اثر پرداخته و برای نخستین بار متنی صحیح و اصیل از آن عرضه کرده است. او همچنین تعلیقاتی پیرامون اثبات متن و ضبط نسخه‌ها، بر متن ویراسته خود افزوده است.
نسخه حاضر در برنامه با تصحیح و تحقیق سید محمد عمادی حائری، در قطع وزیری با جلد گالینگور در ۵۱۱ صفحه برای بار نخست در سال ۱۳۸۴ش توسط مرکز نشر میراث مکتوب، تهران منتشر شده است.