13440410

« برای شروع بحث را با مساله تولید مادی آغاز می کنیم. » ـ « برای شروع ... آغاز می کنیم » ؟ « تولید مادی » « مسئله » است ؟ آیا این آغاز « بحث » است یا شروع ارایه و تشریح انگاره ها و باورها ... ؟ « تولید مادی » ؟ یعنی « تولید غیرمادی » هم قابل تصور و بامعنا است ؟« بی تردید، نقطه آغاز حرکت را باید افرادی که در چارچوب یک جامعه تولید می کنند و در نتیجه تولید افراد در چارچوب قیود اجتماعی دانست » . چرا این « بی تردید » است ، جای خود ؛ اما ـ چنان که مارکس در «دست نوشته ها » تصریح کرده ، فرق است بین نقطه شروع بررسی و نقطع شروع ارایه و بیان نتایج آن . نکته این جاست که هر دو ، از یک سطح انتزاعی و همزمان مستند به موارد و مصادیق شروع می شوند یعنی از متن « مشهورات و مقبولات » رایج در سطوح گوناگون دانش و مهارت فکری . حالا منظور ؟! نمی شود یک کتاب را این گونه خواند اما بایسته رویش شناخت خوانش همه سویه گزاره های کانونی و روند استنتاج مدعای اصلی نویسنده است ؛ به سخن دیگر ، حد اقل مدعای اصلی را باید با دقت زیر و رو کرد و سنجید . ( سال ها پیش خیال می کردم قواعد اندیشیدن را می شود درآورد و دستگاه هایی ساخت که بر پایه آن ها کتاب ها را بررسی و ارزیابی کنند : متن وارد دستگاه شود و ابهام ها و تضادها و تناقض ها و پیوندهای درونی و قوت و صدق ارجاعات بیرونی و .... آن گزارش شود . با ابزارهای امروزی گویا این شدنی است اما معلوم نیست برای خلاقیت و رشد مهارت های ذهنی انسان مفید باشد ! )

صد سال پیش در تارم و آستارا و هشتبر و .... بیشتر تالشی و تاتی صحبت می کردند ؛ الآن در آستارا و هشتبر دو زبانه هم کم شده و بیشتر ترکی حرف می زنند . همکارم که اهل کَشلی است می گوید که پدرش ترکی بلد نبوده اما خودش به سختی فارسی حرف می زند . اگر در پی درک چرایی تغییر زبان مردم آذربایجان هستید ، به مناطقی که هم اکنون ترکی در حال پیشروی است بروید و از نزدیک ، در متن ماجرا ، علت را ببینید !

« لنینیسم به‌شکلی بنیادین انحراف از آموزه‌های مارکس است. » از یک سو می توان این گزاره را نفی کرد و لنین را ادامه مارکس در قرن بیستم ( عصر شکل گیری کارتل ها و تراست ها و قدرت گیری بانک ) و در کشور حاشیه ای ( روسیه معدن دار و کشاورز ) دانست . مارکس شورش کشاورزان در ایرلند را برای ارتقای جنبش کارگری در انگلیس لازم می دانست . بسط این دیدگاه می شود برانگیختن مستعمرات علیه امپریالیسم . در مجموع نظرات لنین در مورد جنبش دهقانی و رابطه آن با جنبش کارگری ، تعمیم نظراتی است که در آثار مارکس مسبوق به سابقه بود ؛ و اگر این مباحث را زیرساختی و « بنیادین » بدانیم ؛ « بنیاد لنینیسم آموزه های مارکس بوده است » . اما از جنبه ای دیگر ، لنینیسم انحراف از آموزه های مارکس است . مارکس در 1848 به جای کوشش برای تشکل کارگری ، دغدغه جمهوریت و دمکراسی داشت و با دمکرات های ملی علیه استبداد پروسی و روسی همراه شد زیرا دفع استبداد را مهم تر می دانست . موضع گیری کائوتسکی و لوکزامبورگ در برابر لنین به دلیل گام برداشتن او در مسیر مخالف مارکس بود : مسلح شدن استبداد روسی به آموزه های مارکس . از آن جا که تاریخ معاصر را بدون توجه به این مباحث نمی توان درک کرد ، بازاندیشی آن ها لازمه کنش آگاهانه و بینش گشوده به افق های نو است .

« انقلاب » در سیاست « منازعه خشونت آمیز گروه های خارج از بلوک قدرت برای قبضه قدرت در درون واحد سیاسی مستقل با بسیج توده ای است » ( بشیریه ، حسین ؛ انقلاب و بسیج سیاسی ؛ انتشارات دانشگاه تهران ، چاپ نهم ، ص 9 ) ؛ اما انقلاب در زمینه اقتصاد و شناخت .... هم به کار می رود . « انقلاب سفید » از منظر سیاسی ( فرایند تصویب و اجرا ) « رفرم » بود یعنی قدرت مستقر آن را تصویب و اجرا کرد اما از منظر تأثیر و پیامد اقتصادی ـ اجتماعی می تواند مصداق تعاریف « انقلاب » باشد . از این منظر ، بنا بر توصیف برینگتن مور از « اشکال گذر از جامعه کشاورزی به جامعه صنعتی » ( در کتاب « ریشه های اجتماعی دیکتاتوری و دموکراسی » ) این انقلاب در مراحل اول ـ کمی تا قسمتی ـ « سفید » بود اما « انقلاب سیاسی » 1357 و پیامدهای آن ، وجه سیاسی مکمل آن رخداد بنیادی بود . « انقلاب سفید » ارکان اجتماعی و فرهنگی حکومت خانوادگی ( شکل دیرینه کار و پیشه در جوامع غالباٌ کشاورز ) را متزلزل کرد اما نظام سیاسی به دلیل اتکاء به سازمان رزم و گرایش به فرهنگ سیاسی سنتی ، نتوانست پایگاه اجتماعی خود را از طریق میدان دادن به نهادهالی مدنی و فرهنگی و تشکل های سیاسی نوسازی کند . در نتیجه ، وجه سیاسی انقلاب اجتماعی ـ اقتصادی دهه 1340 ، در رویدادهای نیمه دوم دهه 1350 تحقق یافت .

تفسیر کتاب و سنت بر اساس رهاورد فرهنگی و تلفیق میراث با شناخت نوین مختص نواندیشان مذهبی دانشگاهی ایران نبود ، شریعتی هم یکی از این نواندیشان بود . پیش از او نخشب و بازرگان و یدالله سحابی راه را هموار کرده بودند . مجاهدین هم پیش از کار فکری شریعتی متشکل شده بودند و آموزه های آنان در شاخه مذهبی ـ دانشگاهی جبهه ملی ریشه داشت . از سوی دیگر ، نه همه مجاهدین شریعتی را مرشد سیاسی خود می دانستند و نه همه متأثران از شریعتی به مجاهدین پیوستند . ( به روایتی بیش حدود 70 درصد داوطابان عضویت در حزب جمهوری با آموزه های شریعتی به این جریان پیوسته بودند . ) با توجه به تنوع پذیرندگان آموزه های متفکران ، نسبت دادن کردوکار و پیامد کنش پیروان و متأثران به نویسندگان ناروا است . اینان را باید بر پایه سخن و کرده خودشان داوری کرد .