ehsaneghbalsaeid1365

سیاست از ملموس‌ترین و پیچیده‌ترین و کهن‌ترین عرصه‌های زندگی بشری است که همواره جاذبه و دافعه زیادی داشته و دارد. تاریخ سترگ بشر بیانگر این است که اغلب مبارزان، بهبود و تعالی این عرصه را مبدأ و منشأ هر نوع تحول و توسعه‌ای برای بهبود وضعیت انسان در این جهان پهناور قلمداد کرده و تحقق آرمان توسعه، برابری و حقوق بشر را اغلب از منظر تغییر قدرت سیاسی پیگیری کرده‌اند. این نظر در ساحت داستان و ادبیات به‌طور متناوب نیز تفوق یافته است. نویسندگان زیادی در این وادی گام نهاده و مواد خام تخیل ادبی را از قلمرو سیاست وام گرفته و آن را با تخیل خویش پرورده‌اند و گاه نیز توفیق یافته‌اند مرز تخیل و واقعیت را جابجا کنند؛ تا بدان پایه که برای مخاطبان آثارشان واقعیت داستانی از واقعیت تاریخی پیشی گرفته و باورپذیرتر شده است. آندره مالرو یکی از نامدارترین نویسندگان در این سبک است. ضدخاطرات مالرو و سایر آثارش گویی پهلو به آثار تاریخ جهان معاصر زده، اما این آثار تاریخ نیستند، او در ضد رمان‌ها سوا لاتی مطرح کرده که آثار تاریخی طرح نکرده و به سوا لاتی پاسخ داده که آن‌ها نداده‌اند. ماریو وارگاس یوسا نیز ازاین‌دست نویسندگان است که تأثیر شگرفی را از آندره مالرو برده است، سوربز، جنگ آخرالزمان و ... همه برگرفته از واقعیت‌های سیاسی آمریکای لاتین هستند؛ در این آثار وقایع داستانی باورپذیرتر از واقعیت به نظر می‌آیند. تروخیو دیکتاتور دومینیکن هر چه بوده باشد با قلم ماریو مارگاس یوسا باورپذیرتر شده است. احسان اقبال سعیدی از نویسندگان جوان مطبوعاتی خوشنام نیز در بدو ورود خویش به حوزه ادبیات داستانی توسن قلم و تخیل خویش را به وادی داستان‌های سیاسی و تاریخی کشانده است. آثارش نیز نویددهنده برآمدن یک نویسنده خوش آتیه و یک سرمایه رو به رشد فرهنگی برای آینده داستان‌نویسی ایران است. نویسنده چیره‌دستی که با بهره بردن از تحصیلات دانشگاهی و تجربه روزنامه‌نگاری و ذوق و قریحه شاعرانه تلاش جدی را در پی افکندن طرحی نو در داستان‌های سیاسی -مطبوعاتی آغاز کرده است. بخشی از داستان‌های این نویسنده پیش‌ازاین به‌صورت جداگانه در رسانه‌ها منتشرشده است. ازاین‌رو اقبال سعیدی را باید در زمره نویسندگان داستان سیاسی قلمداد کرد. یکی از آثار اخیر این نویسنده که از سوی نشر تندیس روانه بازار کتاب شده است، داستان «مسافر پرواز دمشق و چند روایت دیگر» است. مهم‌ترین ویژگی این اثر نثر شیوا و جاندار ادبی است که از دل برمی‌آید و بر دل مخاطب می‌نشیند. ترکیبات و اصطلاحات تازه که بیانگر ذوق شاعرانه نویسنده است، احاطه او بر میراث ادبی ایران از شعر گرفته تا داستان موجب شده نثری جاندار، آهنگین و لحنی صمیمی پیش روی مخاطب قرار گیرد. نوازش شبه گوشمالی، چوب چوگان بخت و ... از اصطلاحاتی است که از ذوق نویسنده حکایت دارد. هرچند گاه ورود اصطلاحات غیرمتعارف موجب خدشه در یکدستی این نثر شاعرانه شده است. در برخی از داستان‌ها افراط در خلق تعابیر خیال‌انگیز موجب شده نثر زیبا و ادبی نویسنده از شکوه خود فاصله بگیرد، کاربرد ترکیباتی چون «آفتاب چنگیز منش مدیترانه» و «چهار تا شوید روی سرش» شاید برای توصیف سرنوشت رو به افول و زوال شخصیت‌های تاریخی به‌کاررفته باشد، اما جدا از مخدوش کردن نثر شیوا، تداعی‌کننده ورود نویسنده متن داستان و مداخله در روایت‌ها شده است. هر چه باشد قوت و برجستگی داستان‌های مسافر پرواز دمشق و چند روایت دیگر واکاوی روان‌شناسانه تاریخ معاصر مام وطن است. جابجای داستان‌ها به یک عارضه مزمن و بیمارگونه در تاریخ سیاسی ایران انگشت نهاده. همه ناکامی‌ها و نامرادی‌های مردمان این سرزمین برخاسته از فقدان گفت‌وگو در محافل سیاسی است. اقبال سعیدی داستان‌های کوتاه این مجموعه را با الهام از وقایع و رخدادهای تاریخی نوشته است. نویسنده در اغلب داستان‌ها شخصیت‌های سیاسی مقطعی از تاریخ را از تاریکخانه تاریخ به عرصه داستان احضار می‌کند و به مدد تخیل و نثری شیوا آن‌ها را کنار هم نشانده تا گفت‌وگو کنند و خدمات یا خیانت آن‌ها را شرح می‌دهد. در این گفت‌وگوها تاریخ و معنای زندگی و آنچه بر مردم این جغرافیا رفته است، مرور می‌شود. در آثار اقبال سعیدی که دانش‌آموخته رشته ایران‌شناسی است، شخصیت‌های مشهور معاصر چون شهید سلیمانی، دکتر مصدق، احمد قوام، شعبان بی‌مخ، وثوق‌الدوله، سید ضیا، صادق طباطبایی و ... حضور پررنگی دارند. داستان از توصیف آخرین ساعات زندگانی سردار شهید سلیمانی در داستان مسافر پرواز دمشق و عیادت دکتر مصدق از احمد قوام روی تخت بیمارستان در داستان پسرخاله شما که ملتفت نیستی آغاز می‌شود و در ادامه به سرگذشت تاجی احمدی، ایران تیمورتاش و علی امینی و غیره ادامه می‌یابد. اغلب این داستان‌ها روایت گفت‌وگو و هم‌نشینی اضداد است. از منوچهر ساچمه چی و شعبان جعفری گرفته تا گفت‌وگوی وثوق‌الدوله با سید ضیا طباطبایی. این گفت‌وگوها و مرور حوادث سیاسی و تاریخی ایران داستان را پیش‌ می‌برد. شخصیت‌های تاریخی که به نیروی تخیل نویسنده در یک عصر پاریس یا در سواحل مدیترانه و ... گردهم می‌آیند تا گذشته را به یاد بیاورند و روایت کنند. سرگذشت بخشی از این شخصیت‌ها مثل بالکن آپارتمان شماره ۱۳ تاجی احمدی در پاریس چنان بی‌رنگ گشته‌اند که انگار منتظر یک تعارف هستند تا غرور اشرافی‌شان را به کناری نهند و هری پایین بریزند. داستان «طلوع، کل بکش». حکایت نوجوانی است از یک مادر سوگوار دیرسالی که یک‌باره رخت عزا به کناری نهاده و کل می‌کشد و همین موجب تعجب فرزند نوجوان و یادآوری پایان ستمی در سال۵۷ است که بر مادر و خاندانش رفته است و او را به عزای پدر نشانده است و همچنان که اشاره شد کشاندن وثوق‌الدوله از خاندان سرشناس به درگاه خانه سید ضیا، از تضادهایی است که به مدد تخیل انجام‌گرفته است تا گفت‌وگویی که حلقه مفقوده در سپهر سیاسی ایران است، شکل بگیرد. همچنان که سیاست فرازونشیب و خلل و فرج زیادی دارد، داستان سیاست اقبال سعیدی نیز از این فراز و نشیب‌ها عاری نیست. دخالت نویسنده جابجا در داستان وجود دارد اما این دخالت البته باوجود نقض قواعد داستان‌نویسی قابل‌تحمل است جایی که قوام را شمشیر فولادین روزهای رزم توصیف می‌کند که با قدرت گیری شاه جوان، غلاف می‌شود. گاه داستان فرازی دارد. ورود سید ضیا جوان روستازاده از کاشان به دارالخلافه با تأسیس کارخانه برق تازه تأسیس امین الضرب هم‌زمان شده است. شهری که به سمت مدرن شدن خیز برداشته است‌. در این داستان همه این اتفاقات بر پاشنه رویارویی سنت و مدرنیته می‌چرخد. توصیف تجربه روزنامه‌نگاری این ماجراجوی روستازاده که از بد حادثه و از فرط جاه‌طلبی این کودتاچی، سودای حکم رانی در سر می‌پخت، نخست‌وزیر ایران نیز شد، از صحنه‌های تأثیرگذار داستان است، اما همه داستان‌ها همگون و یکدست نیستند، گاه مخاطب را از قله تعلیق به نشیب دره پرتاپ می‌کند، گاه رد پای شخصیت سیاسی در داستان گم است و واژه‌ها نیز به یافتن او کمکی نمی‌کند و از قرائن نیز نمی‌توان به شمایل قهرمان پی برد. هر چه باشد این لغزش‌ها البته از زیبایی این اثر نکاسته است. اقبال سعیدی نویسنده‌ای تازه‌کار و جوان خوش آتیه است که ازاین‌پس داستان‌های زیادی را از وی خواهیم خواند. داستان‌هایی که باتجربه‌های تازه در ساحت ادبیات داستانی باز از پیچیدگی‌ها و رمز و راز سیاست برای ما روایت خواهند کرد.

«شرح شمع شدن» در جستجوی معنای از دست رفته عصر کنونی علاوه بر جستجوی بی صبرانه تجدد، عصر بازگشت به نوستالوژی‌های از یاد رفته نیز هست. با وزیدن باد مشروطه خواهی در ایران بخشی از کهن الگوهای ماندگار سرزمین ما نیز به تیر غصب تجددخواهی و توسعه جویی گرفتار شد، مشروطه خواهان یا رومی رومی بودند یا زنگی زنگی. این روحیات ایرانیان در یکی از برجسته‌ترین آثار روشنفکری آن روزگار نیز به خوبی هویداست؛ در کتاب «حاجی بابای اصفهانی» به عنوان یکی از نخستین رمان‌های فارسی، به هیچ یک از ساحت‌‎ها، شئونات اجتماعی و کهن الگوهای ایرانیان گذشته مصونیتی اعطا نشده است. به گمان روشنفکران عصر مشروطه تقریبا هیچ چیزی در ایران از جمله سبک‌ها و قالب‌های ادبی دیرینه موافق طبع توسعه طلبی و قانون خواهی نبوده است. با گذر روشنفکری رادیکال و سنت ستیز پس از مشروطه که برخواسته از روح زمانه و اشتیاق دیرین انسان عصر مشروطه برای رفع عقب ماندگی ایران، دستیابی به توسعه و ترقی‌خواهی بود، تلاش‌های زیادی برای احیای سنت‌های پسندیده ادبی کهن نیز صورت گرفته است، به نظر نگارنده کتاب «شرح شمع شدن» از این دست تلاش‌‎هاست. این کتاب نه در پی تجددستیزی یا بازگشت به سبک ادبی گذشته بلکه در پی پایه‌ریزی و احیای نثر ادبی کلاسیک با روایت و نگاهی نو به مسائل روز است. کتاب شرح شمع شدن، دل نوشته و جستاری ادبی شبیه به شیوه نثر مرسل و فنی در ادبیات کلاسیک است. این کتاب درباب جستجوگری معنا و گشودن روزن و پنجره‌ای برای دانستن و گشودن راز و گره‌های افتاده بر ذهن و زمانه نویسنده است. سبکی که با سماجت، تهور و شجاعت مثال زدنی در پی احیای نثر ادبی مرسل و حتی فنی مغفول مانده ادبیات کلاسیک است؛ این جستار ادبی شاید موافق مزاج مجازی شده نسل امروزی که با کم حوصلگی در جستجوی دل نوشته‌های احساسی و مهیج سریع است، نباشد، اما قلم توانمند، پر مغز و نغز و آهنگین اقبال سعیدی برای شیفتگان میراث ادبی، دلچسب و خواندنی است. دکتر منصور رستگار فسایی” در کتاب “انواع نثر فارسی” مشخصات این دو نثر را چنین شرح داده است: «1- مقصود از نثر فنی یا ادبی، آن نثری است که الفاظ براساس یک قاعدهء بیانی، انتخاب و در کنار هم قرار می گیرند. استفاده از تشبیهات و کنایات و استعاره ها به وفور در آن دیده می شود. ایجاز، شرط اصلی آن است. زینت و جمال آرایی کلام، رکن عمدهء آن را تشکیل می دهد. بنابراین، مقصود در نثر ادبی، خلق زیبایی است که به واسطهء کلمات به وجود می آید. قدرت ایجاد و اختراع تعبیرات، شکوه و جلال معانی و تصورات و نقش ها، قواعد سبک و انشأ، موسیقی کلمات و جمله ها، فرار از تکرار، شور و احساسات، از ویژگی های نثر ادبی به شمار می آیند. 2_نثر مرسل: نثر مرسل، نوشته یی است که معنا به صورت روشن در قالب الفاظ رسا و صریح بیان می شود. پیچیدگی های معنایی در آن وجود ندارد. قواعد دستور و نظم معنوی رعایت می گردد. کلمات، فصیح، خوش آهنگ و فاخر انتخاب می شوند. ترکیب های تازه وشیوهء بیان ادیبانه دارد. ضوابط شعری را می پذیرد. آرایش های کلامی، آن را زیبا و دلپذیر می سازد.» نثر کتاب شرح شمع شدن، افزون بر آنکه تلفیقی از نثر فنی یا ادبی و نثر مرسل و مشحون از ویژگی‌های این دو نثر فاخر و زیبای فارسی است، مثل سایر آثار نویسنده شاعرانه، مسجع و تعابیر روز است. نثر شاعرانه و آهنگین اثر، تصنعی نیست، چرا که از اعماق وجود نویسنده برخاسته است. اقبال سعیدی با پی‌ریزی این نثر ادبی در پی تظاهر و تفاخر و دور شدن از سنت زمانه ساده نویسی نیست. نویسنده این جستارهای ادبی آنچنان در اعماق سرچشمه فیاض میراث ادبی فارسی غوطه‌ور است، که وجودش با این میراث برایش سرشته شده است، او به مثابه غریق در عشق، امید و جستجوگری معناست. این سه ویژگی عصاره ادبیات کلاسیک ایران است که آن را متمایز از بخش بزرگی از ادبیات جهان ساخته است. اقبال سعیدی با زندگی در دریای مواج و بی پایان آثار ادبی کلاسیک ایران، به دوزیستی تبدیل شده که فقط برای هوا گرفتن و آفتاب گرفتن گاهی روی زمین و ساحل می‌آید و دیر زمانی نمی‌پاید که باید دوباره به اعماق برگردد. البته آثار قلمی او اگر چه به نثر فنی و مرسل ادبیات کلاسیک پهلو می‌زند، اما سرشار از مفاهیم آشنای زمانه و احساساست اصیل و عاری از هیجانات لحظه‌ای است. کتاب در چند بخش با موضوع «آه و گناه»، «جستاری در باب مرگ و متعلقاتش»، «نامه را در جامعه‌ات پنهان مدار، شب، رنج، نمایش و ... توسط انتشارات مهر راوش روانه بازار کتاب شده است. حسن ختام این این جستار ادبی «شمع» است که خود بر پیشانی این کتاب نشسته است. هم عنوان و هم فصل‌بندی کتاب هنرمندانه است، این کتاب با آه و گناه، به مثابه نخستین عامل رنج و تنهایی و نخستین همزاد انسان پس از هبوط و طرد شدن شروع می‌شود و به سوختن چون شمع به مثابه جاافتاده‌ترین و پربسامدترین استعاره از عاشق دلسوخته در فرهنگ ایران زمین به پایان می‌رسد. شرح شمع شدن، جستارهایی است «در نگرش و کشف و شهود صاحب قلم در احوال و اقوال انسان در این زمین و زمانه». این کتاب کوشیده «تا بذر تردید و دودلی بیفکند تا مگر از معبر تفسیر و بازاندیشی به پردلی راه ببرد». یادداشت پیش رو برداشت صادقانه نگارنده از کتاب شرح شمع شدن احسان اقبال سعیدی است و طبعا هر اثر ادبی مثل همه دستاوردهای انسانی خالی از خلل نیست، اما به حکم این بیت از حافظ «که هر که بی هنر افتد نظر به عیب کند»، یادداشت فوق به نقاط قوت بسنده کرده است.