اسناد مذاکرات نفتی

متن کامل سه گزارش دکتر مصدق درباره ی مذاکره نفتی با انگلیس و آمریکا

«متن کامل سه گزارش دکتر مصدق درباره مذاکره با انگلیس و آمریکا» یک سندنامه/جزوه اسنادی است که این مجموعه را معاونت اسناد سازمان اسناد و کتابخانه ملی ایران در هفتادمین سالگرد تصویب قانون ملی شدن صنعت نفت منتشر کرده است.
متن این سه گزارش از محمد مصدق را که در مرداد و شهریور ۱۳۳۰ در مجلس ارائه شده‌اند، به صورت کامل در اختیار خواننده قرار گرفته است. اسناد اصلی از مجموعه اسناد وزارت دارایی نگهداری‌شده در سازمان اسناد و کتابخانه ملی انتخاب شده‌اند.
سه گزارش مربوط به این موارد است:
- گزارش ۱۳ مرداد ۱۳۳۰ درباره شناسایی اصل ملی شدن صنعت نفت ایران از سوی دولت بریتانیا و شرکت سابق نفت. در این گزارش، نامه جی. اچ. میدلتن، کاردار سفارت بریتانیا در تهران، به باقر کاظمی، وزیر امور خارجه ایران، نیز به طور کامل آمده است.
- گزارش ۳۰ مرداد ۱۳۳۰ درباره مذاکرات هیئت نمایندگی دولت بریتانیا به ریاست ریچارد استوکس با دولت ایران. استوکس در این مذاکرات اصل ملی شدن صنعت نفت ایران را طبق قانون ۲۰ مارس ۱۹۵۱ به رسمیت شناخت.
- گزارش ۱۷ شهریور ۱۳۳۰ که در آن مصدق سیاست دولت در مسئله نفت و جزئیات مذاکرات با طرف انگلیسی را برای مجلس توضیح می‌دهد. در این گزارش از سه موضوع مورد اختلاف، یعنی وضعیت متخصصان انگلیسی، خسارت و زیان‌های شرکت نفت ایران و انگلیس و منفعت مورد ادعای طرف انگلیسی، سخن گفته می‌شود.
نکته قابل توجه این است که در این اسناد، آورل هریمن، فرستاده ویژه رئیس‌جمهور آمریکا، نیز حضور دارد و یکی از اسناد مورد استفاده مجموعه به گزارش مذاکرات مصدق با او مربوط است. لذا عنوان «مذاکره با انگلیس و آمریکا» صرفاً یک عنوان کلی نیست و مجموعه، بخشی از تعاملات دیپلماتیک دولت مصدق با هر دو کشور را مستند می‌کند.
ارزش اصلی این اثر در این است که خواننده با متن گزارش‌های رسمی و معاصر با رویدادها روبه‌روست، نه بازسازی چند دهه بعدِ یک مورخ. این گزارش‌ها نشان می‌دهند دولت مصدق در نخستین ماه‌های اجرای ملی شدن نفت، درباره مذاکره با بریتانیا چه مواضعی داشته، طرف انگلیسی چه مطالبی مطرح کرده و دولت ایران چگونه این مذاکرات را برای نمایندگان مجلس توضیح داده است. برای همین این مجموعه می‌تواند برای مطالعه مستقیم اسناد مربوط به نهضت ملی شدن نفت، مذاکرات نفتی ایران و بریتانیا و روابط ایران با آمریکا در سال ۱۳۳۰ منبع مفیدی باشد.