خاورشناسی در روسیه و اروپا

کتاب «خاورشناسی در روسیه و اروپا» اثر واسیلی ولادیمیروویچ بارتولد، در اصل ترجمه فارسی اثری است که عنوان روسی آن «История изучения Востока в Европе и России»، یعنی «تاریخ مطالعه شرق در اروپا و روسیه»، است. کتاب برخلاف چیزی که ممکن است از عنوان فارسی برداشت شود، صرفاً درباره «خاورشناسی» به معنای مجموعه‌ای از مطالعات درباره شرق نیست؛ بلکه تاریخ شکل‌گیری و تحول دانش شرق‌شناسی و روش‌های مطالعه شرق در اروپا و روسیه را بررسی می‌کند.
بارتولد از برجسته‌ترین خاورشناسان روس در اواخر قرن نوزدهم و اوایل قرن بیستم بود و تخصص ویژه‌ای در تاریخ آسیای مرکزی، تاریخ اقوام ترک و مغول، اسلام و تمدن‌های ایرانی و اسلامی داشت. اهمیت کار او در این بود که تاریخ شرق را فقط از روی نوشته‌های اروپایی بررسی نمی‌کرد؛ بلکه از منابع عربی، فارسی، ترکی و چینی و همچنین آثار و تحقیقات خاورشناسان اروپایی استفاده می‌کرد. نکته جالب درباره این کتاب این است که شکل اولیه آن به صورت درس‌گفتارهای دانشگاهی پدید آمد. بارتولد این مباحث را از سال ۱۹۰۵ برای دانشجویان دانشکده زبان‌های شرقی دانشگاه سن‌پترزبورگ تدریس می‌کرد. یک نسخه از این درس‌ها در سال ۱۹۱۱ با عنوان «تاریخ مطالعه شرق در اروپا و روسیه» در سن‌پترزبورگ منتشر شد و ۲۸۲ صفحه داشت. سپس نسخه گسترده‌تر و تجدیدنظرشده‌ای در ۱۹۲۵ در لنینگراد منتشر شد که ۳۱۸ صفحه داشت و همان نسخه‌ای است که معمولاً به عنوان اثر اصلی شناخته می‌شود.
موضوع کتاب دامنه وسیعی دارد: بارتولد از سفرنامه‌ها، گزارش‌های سفیران و جهانگردان، فعالیت مبلغان مذهبی، نسخه‌های خطی، مطالعات جغرافیایی، تحقیقات زبان‌شناختی و نوشته‌های مورخان سخن می‌گوید و نشان می‌دهد که شناخت اروپاییان از سرزمین‌های شرقی چگونه به‌تدریج شکل گرفته است. در میان موضوعات کتاب، ایران، آسیای مرکزی، جهان اسلام، هند، چین، مغولستان، تبت و سرزمین‌های ترک‌نشین جایگاه مهمی دارند و از مارکوپولو و هرودوت تا ابن‌خلدون، جغرافی‌دانان مسلمان، مبلغان اروپایی و پژوهشگران روس مورد توجه قرار گرفته‌اند. یکی از ارزشمندترین جنبه‌های کتاب، نگاه تاریخی و انتقادی بارتولد به خودِ مفهوم «شرق» است. او نشان می‌دهد که «شرق» یک مفهوم ثابت و همیشگی نبوده و در دوره‌های مختلف، اروپاییان سرزمین‌ها و ملت‌های متفاوتی را ذیل این عنوان قرار داده‌اند. بنابراین کتاب فقط تاریخ چند دانشگاه یا چند خاورشناس نیست؛ بلکه تا حدی تاریخ شکل‌گیری نگاه اروپایی به جوامع شرقی نیز هست.