زبان تصوف

پیشگفتار:
تقریباً در همه آثار بازمانده عرفانی که امروز به دست ما رسیده، به گونه ای - چه صریح و چه اشاره گونه گفته شده است که زبان صوفیان با زبان مردم معمولی تفاوت دارد. در همه این آثار همواره سخن از آن است که زبان صوفیان طوری ساخته شده است که غیر از خود آنان کس دیگری نمیتواند چیزی از آن درک کند، اما شیوه بیان این مطالب طوری است که تاکنون پژوهشگران هر چند متذکر این موضوع شده اند مع هذا این مطلب را جدی نگرفته و سطحی از روی آن گذشته اند.
اما بدیهی است تا ما زبان قومی را ندانیم هرگز به عقاید و افکار آن قوم پی نخواهیم برد. بنابراین اگر بپذیریم که صوفیها دارای زبان خاصی هستند تا نقش و کار کرد آن زبان را بدرستی نشناسیم، هر چه درباره آنان مینویسیم نادرست و غیر قابل اعتمادست. احتمالاً چه بسا ممکن است آنچه که ما بعنوان اعتقاد آنان ارایه میکنیم مطلبی درست برعکس معقتدات آنان باشد. گروهی از پژوهندگان به منظور شناخت و معرفی زبان عرفان و درک مطالب عرفانی دست به تهیه واژه نامه های عرفانی زده‌اند این کار خوبست اما تا از نظر توصیفی ساختمان زبان تصوف روشن نشده باشد این واژه نامه ها عملاً به هیچ دردی نمی خورند.
با مراجعه به آن واژه نامه ها به هیچ مطلب درستی نمیتوان دسترسی حاصل کرد. تا آنجا که نگارنده اطلاع دارد تاکنون بررسی خاص و کتاب مستقلی به منظور توجیه و توصیف کار کرد زبان تصوف نوشته نشده در واقع هنوز زبان صوفیان نامفهوم و ناشناخته باقی مانده است و تاکنون کلیدی برای فهم درست مطالب عرفانی و چند و چون این زبان در دست نیست ازین روی نگارنده کوشیده است تا با جمع آوری نظرات خود صوفیها و دیگران که درین زمینه اظهار نظر کرده اند دفتری مستقل فراهم آورد، تا شیوه ها و فندهای آنان در ساختن این زبان مرموز کشف و بازشناسی شود تا شاید بتوان راهی برای درک درست و مقرون با واقعیت این نهضت فکری گشود.
شواهدی که ما درین دفتر ارایه کرده ایم بیش از نیاز مباحث و افزون بر حوصله خواننده معمولی است. اما این شواهد فراوان با صرف کردن روزان و شبان فراوانی جمع آوری شده، چه بسا ممکن است استفاده‌های دیگری نیز برای پژوهشگران این زمینه ی فرهنگی در بر داشته باشند ازین روی ما همه آنها را بدون انتخاب و ترجیح بعضی بر بعض دیگر ارایه کرده ایم.
از طرف دیگر خواننده کنجکاو با زیر دست داشتن این همه شواهد کافی از همه ی عرفا و همه ی زمانها و همه ی کتابهای عرفان مطمئن میشود که وجود و پیدایی زبان تصوف یک نظر خاص شخصی و فردی نیست بلکه یک نهضت فکری است که در طول سالیان دراز مورد علاقه گروه خاصی از مردم این سرزمین بوده و هم چنین قرنها ادامه داشته است، بنابراین تصوف و تجلیات تصوف از جنبه های فرهنگی و جامعه شناسی نیز در خور توجه و بررسی است.
این دفتر چیزی غیر از واژه نامه است بلکه راهنما و کلیدی است برای واژه نامه هایی که پس ازین تهیه و تنظیم خواهند شد. زیرا درینجا ما شیوه‌ها و فندهایی که در ساختن زبان تصوف بکار گرفته شده بازشناسی و معرفی کرده ایم تا آنها که در صدد شناخت و بررسی مسایل عرفانی هستند متوجه گمراهه ها و غلط افکنهای آثار عرفانی باشند.