نظام ارباب - رعیتی در ایران

«نظام ارباب رعیتی در ایران» پژوهشی اقتصادی اجتماعی درباره ساختار مالکیت و مناسبات تولید کشاورزی در ایران، به‌ویژه پیش از اصلاحات ارضی است. خود سوداگر در توضیح کتاب تاکید می‌کند که هدفش شناخت نظام اقتصادی ایران پیش از اصلاحات ارضی بوده است. کتاب ابتدا در تابستان ۱۳۵۳ عمدتاً برای مطالعه شخصی نویسنده تنظیم شده و سپس با تغییراتی به چاپ رسیده؛ همچنین نویسنده می‌گوید بخش مربوط به «نظام آسیایی» در فاصله تدوین تا انتشار تغییر کرده و ضمیمه پایانی در پاییز ۱۳۵۶ تنظیم شده است.
از نظر محتوایی، کتاب به رابطه میان ارباب و رعیت به عنوان یک رابطه تولیدی نگاه می‌کند؛ یعنی مسئله فقط مالکیت زمین نیست، بلکه این پرسش مطرح است که زمین چگونه در اختیار بهره‌برداران قرار می‌گرفت، تولید چگونه سازمان می‌یافت و محصول و مازاد تولید میان مالک و زارع چگونه تقسیم می‌شد. به همین دلیل، کتاب را می‌توان در حوزه تاریخ اقتصادی و اجتماعی روستاهای ایران و مطالعه مناسبات ارضی قرار داد.
سوداگر نظام ارباب رعیتی را صرفاً به‌عنوان یک پدیده حقوقی یا مالکیتی توصیف نمی‌کند، بلکه به ساختار اقتصادی و رابطه تولیدی آن توجه دارد. مسئله اصلی، بررسی رابطه میان تولیدکنندگان بی‌واسطه، یعنی رعایا، و اربابان و بررسی تضادهای درونی این نظام معرفی شده است. از این منظر، کتاب برای مطالعه دوره‌ای اهمیت دارد که در آن بخش بزرگی از تولید کشاورزی ایران بر مناسبات میان مالک زمین و زارع استوار بود و سپس با اجرای اصلاحات ارضی در دهه ۱۳۴۰، این مناسبات دستخوش تغییر اساسی شد. البته نباید تصور کرد که رابطه ارباب و رعیت در سراسر ایران دقیقاً یک شکل داشته است؛ شیوه‌های بهره‌برداری و تقسیم محصول در مناطق مختلف تفاوت‌هایی داشتند.