لشکرکشی کوروش یا بازگشت ده هزار نفر

کتاب «لشکرکشی کوروش» یا «بازگشت ده هزار نفر» (Anabasis) نوشته گزنفون، تاریخ‌نگار، فیلسوف و سردار آتنی در قرن چهارم پیش از میلاد، یکی از آثار مهم ادبیات تاریخی یونان باستان است. این کتاب روایت لشکرکشی کوروش کوچک، شاهزاده هخامنشی، برای به‌دست‌آوردن تاج‌وتخت برادرش اردشیر دوم است؛ لشکرکشی‌ای که در سال ۴۰۱ پیش از میلاد آغاز شد و گروه بزرگی از سربازان مزدور یونانی را به قلب قلمرو شاهنشاهی هخامنشی کشاند. گزنفون خود در این ماجرا حضور داشت و بعدها روایت خود را از این رویدادها به نگارش درآورد. از همین رو، اثر او علاوه بر ارزش تاریخی، تصویری ملموس از دشواری‌های جنگ، تصمیم‌گیری‌های نظامی و تلاش انسان‌ها برای بقا در شرایط بحرانی ارائه می‌دهد.
پس از کشته‌شدن کوروش در نبرد کوناکسا و شکست نیروهای ایرانیِ وفادار به او، مزدوران یونانی که در عمق قلمرو هخامنشیان گرفتار شده بودند، ناچار شدند راه بازگشت را بدون پشتیبانی ارتش کوروش در پیش بگیرند. وضعیت آنان زمانی وخیم‌تر شد که فرماندهان ارشدشان به دام افتادند و کشته شدند. گزنفون که در جریان این رویدادها به یکی از فرماندهان یونانی تبدیل شد، نقش مهمی در سازمان‌دهی عقب‌نشینی و هدایت سربازان به سوی دریای سیاه داشت. آنان در مسیر بازگشت با دشمنی گروه‌های محلی، کمبود آذوقه، سرمای کوهستان‌های ارمنستان و دشواری‌های جغرافیایی روبه‌رو شدند، اما سرانجام توانستند خود را به سواحل دریای سیاه برسانند. روایت این سفر پرمخاطره، بخش عمده کتاب را تشکیل می‌دهد.
«آناباسیس» در هفت کتاب تنظیم شده و علاوه بر ثبت یک لشکرکشی نظامی، اطلاعات ارزشمندی درباره جغرافیای مناطق مختلف امپراتوری هخامنشی، شیوه‌های جنگاوری، روابط میان یونانیان و ایرانیان، مناسبات قدرت و زندگی نظامی در دوران باستان به دست می‌دهد. اهمیت کتاب در این است که گزنفون بسیاری از رویدادها را از نزدیک تجربه کرده و مشاهداتش را با جزئیات ثبت کرده است. این اثر بعدها به یکی از منابع مهم تاریخ نظامی یونان و ایران باستان تبدیل شد و حتی در مطالعه لشکرکشی‌های بعدی، از جمله لشکرکشی اسکندر مقدونی، مورد توجه قرار گرفت.
عنوان «بازگشت ده هزار نفر» نیز به ماجرای عقب‌نشینی این مزدوران یونانی اشاره دارد؛ هرچند شمار نیروهای یونانی در طول لشکرکشی و مسیر بازگشت ثابت نبود.