تکوین سرمایه داری در ایران

کتاب تکوین سرمایه‌داری در ایران نوشته محمدرضا فشاهی، از آثار مهم در حوزه جامعه‌شناسی تاریخی و اقتصاد سیاسی ایران است که نخستین بار در سال ۱۳۶۰ منتشر شد و بعدها با عنوان تکوین سرمایه‌داری و تجدد در ایران با بازنگری و افزوده‌هایی تجدید چاپ شد.
فشاهی در این اثر می‌کوشد روند شکل‌گیری و گسترش مناسبات سرمایه‌داری در ایران را از خلال تحولات تاریخی، اقتصادی و اجتماعی بررسی کند و نشان دهد که جامعه ایران چگونه از مناسبات سنتی و زمین‌داری به سوی ساختارهای سرمایه‌داری حرکت کرده است. محور اصلی پژوهش، دوره‌ای از آغاز حکومت قاجار در اواخر قرن هجدهم تا سال‌های منتهی به انقلاب ۱۳۵۷ را در بر می‌گیرد و نویسنده در این مسیر، نقش دولت، طبقات اجتماعی، مناسبات تولید، نفوذ سرمایه‌داری جهانی و روند تجدد را در کنار یکدیگر تحلیل می‌کند.
این کتاب با تکیه بر رویکرد جامعه‌شناسی تاریخی و اقتصاد سیاسی، به‌ویژه با تاثیرپذیری از سنت مارکسیستی، مفاهیمی همچون شیوه تولید، انباشت سرمایه، روابط طبقاتی و گذار از فئودالیسم به سرمایه‌داری را مبنای تحلیل خود قرار داده است. از همین رو، اثر فشاهی بیش از آنکه یک روایت صرفاً تاریخی باشد، تلاشی نظری برای تبیین دگرگونی‌های اقتصادی و اجتماعی ایران در چارچوب یک الگوی مشخص تحلیلی است. این کتاب در میان پژوهشگران اقتصاد سیاسی ایران جایگاه شناخته‌شده‌ای دارد و در پژوهش‌های دانشگاهی بارها مورد استناد قرار گرفته است، هرچند دیدگاه‌های آن درباره چگونگی تکوین سرمایه‌داری در ایران محل اجماع نیست و پژوهشگرانی مانند هما کاتوزیان، ارویند آبراهامیان و چارلز عیساوی در برخی از مباحث، تحلیل‌های متفاوتی ارائه کرده‌اند. از این رو، تکوین سرمایه‌داری در ایران را باید یکی از آثار مهم و تاثیرگذار در زمینه تحلیل اقتصاد سیاسی تاریخ معاصر ایران دانست که مطالعه آن برای علاقه‌مندان به تاریخ اقتصادی، جامعه‌شناسی تاریخی و تحولات اجتماعی ایران ارزشمند است.